Rgu

Vor

Rgs

Bbbpu

Rsb

Sbs

Sls

Wsp

Pvg

Tsm

Ksm

Ggd

Bbu

Rgu

Asm

Hal

nsb

Ssm

Gst

Rmb

Abd

Syp

Mks

Rpp

Jmb

sab

Gsb

bbt

Pls

Bml

Ptm

Jmb

गणेश आचार्य / मान्छेले प्राकृतिक रुपमा धेरै कुराहरु लिएर आएको छ । कसैले त्यसलाइ पहिचान गरेको छ भने कसैले पहिचान गर्न सकेको छैन । मान्छेमा क्रान्तिकारी बिरता पनि हुन्छ र कुनै कुरामा अन्ध समर्थक पनि हुन्छ । क्रान्तिकारी बिरता योजना र बिचारका आधारमा हुन्छ भने अन्ध समर्थन भनेको एक प्रकारको अलौकिकता र डर को परिणाम हो ।

यसलाइ प्राकृतिक र दार्सनिक रुपमा बुझ्न जरुरी हुन्छ । ऐतिहासिक रुपमा हेर्दा मानव समाज सधैं शक्तिशाली व्यक्तिप्रति आकर्षित रहँदै आएको छ । दर्शनले यसलाई वीर पुजक प्रवृत्ति भन्छ । मानिस आफू कमजोर ठान्ने र आफ्नो कमजोरीलाई असाधारण शक्ति भएका व्यक्तिमा प्रक्षेपण गर्ने प्रवृत्ति राख्दछ । यस प्रवृत्तिले मानिसलाई भय र श्रद्धा दुबै अनुभव गराउँछ । प्राचीन कालदेखि आधुनिक समाजसम्म, मानिसले शक्तिशाली व्यक्तिलाई केवल सम्मान मात्र होइन, कहिलेकाहीँ दैवी शक्ति वा अविनाशी शक्ति भएको ठान्दै पूजा गरेको पाइन्छ । तिनै ब्यक्तिलाइ भगवान भनेर पुज्ने गरेका दृस्टान्त हाम्रा सामु धेरै छ्न ।

यसको प्रतीक नेपालमा “अग्लो बाघ” को रुपमा स्थापित छ ।सामाजिक चेतनामा कुनै व्यक्ति, समूह वा शक्ति भयंकर देखियो भने डर लाग्छ, तर त्यही डरसँगै श्रद्धा पनि उत्पन्न हुन्छ। मानिस त्यसको करिश्मा र शक्ति देखेर मोहित हुन्छ । बाघ भय र शक्ति दुवैको प्रतीक हो। यसै “अग्लो बाघ”लाई मानवीय समाजमा शक्ति, साहस र करिश्माको प्रतीक मानेर पूजा गर्ने प्रवृत्ति वीर पुजकता हो।

मानव समाजमा मानिस कसरी शक्तिपुजक हुन्छ? यसको मूल कारण उसको डर, असुरक्षा र व्यक्तिगत कमजोरीमा छ । जब मानिस आफ्नो अस्तित्वमा असहाय महसुस गर्छ, तब ऊ बाहिरी शक्ति खोज्छ । यो शक्ति कहिलेकाहीँ व्यक्तिमा, कहिलेकाहीँ संस्थामा र कहिलेकाहीँ प्रतीकात्मक देवता वा नेता रूपी बाघमा देखा पर्छ । मानिस आफ्नो सामूहिक शक्ति बिर्सेर बाहिरको करिश्मामा भरोसा गर्छ । यही मानसिक संरचना वीर पुजक प्रवृत्तिको आधार हो।

वीर पुजक प्रवृत्ति केवल पुरुषमा मात्र होइन, महिलामा अझ तीव्र देखिन्छ। मनोवैज्ञानिक दृष्टिले, महिलाले जीवनमा सुरक्षा र स्थिरताको खोजी बढी गर्छन् । सामाजिक संरचनाले पनि यसलाई प्रोत्साहित गर्छ । पुरुष शक्तिशाली, निडर र निर्णायक देखिएमा महिलामा सहज रूपमा आकर्षण उत्पन्न हुन्छ । यही कारणले कहिलेकाहीँ समाजमा नैतिक दृष्टिले कमजोर, “ट्यापे” वा “गुण्डा” छवि भएका व्यक्तिहरूको पछि पनि राम्रा–राम्रा महिलाहरू तानिन्छन् । शक्ति र करिश्मा प्रति आकर्षणले, महिलामा अन्ध समर्थन उत्पन्न गर्छ । यो समर्थन केवल व्यक्तिगत आकर्षणमा सीमित रहन्छ; विचारधारा, नीति वा दीर्घकालीन दृष्टि प्राय सहायक हुन्छ ।

इतिहासले यो प्रवृत्तिको परिणाम प्रष्ट देखाएको छ । जर्मनीमा हिटलरको उदय महिलामाझ अत्यधिक लोकप्रियताको कारण थियो । महिलाहरूले उनलाई राष्ट्रको उद्धारकर्ता र असाधारण नेता ठाने । यही अन्ध समर्थनले आलोचनात्मक चेतना कमजोर बनायो, र जर्मनी द्वितीय विश्वयुद्धको विनाशमा फस्यो । इटलीमा मुसोलिनी, भारतमा इन्दिरा गान्धीको आपतकालीन लोकप्रियता, अमेरिकामा डोनाल्ड ट्रम्पको राष्ट्रवादी करिश्मा—यी सबै अन्ध समर्थनका उदाहरण हुन्। यसले समाजलाई अस्थायी उत्साह त दियो तर दीर्घकालीन संकट र विभाजन ल्यायो ।

वीर पुजक प्रवृत्ति सधैं विनाश मात्र ल्याउँदैन । जब यो प्रवृत्ति वैचारिक क्रान्तिकारी नेतृत्वसँग जोडिन्छ, त्यसले समाजलाई नयाँ दिशा दिन पनि सक्छ । लेनिनको अक्टोबर क्रान्ति व्यक्तिगत करिश्मामा आधारित थिएन; यो वैज्ञानिक समाजवादको मार्गनिर्देशनमा आधारित थियो । लाखौँ मजदुर र किसानहरूले उनको नेतृत्वमा सामूहिक चेतनाका साथ क्रान्ति गरे । यो समर्थन व्यक्तिगत करिश्मामा आधारित थिएन, विचारधारामा आधारित थियो । त्यसैले सो क्रान्तिले पूँजीवादलाई चुनौती दिँदै समाजमा नयाँ युगको सुरुवात गर्‍यो।

स्टालिनको नेतृत्वमा सोभियत संघले सामाजिक संरचना परिवर्तन गर्न सफल भयो। उनका प्रयासहरू केवल व्यक्तित्वको करिश्मामा निर्भर थिएन; उनले समाजवादी विचारधारालाई केन्द्रबिन्दु बनाएर आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरण गराए । विश्व फासीवादविरुद्ध सोभियत संघको संघर्षमा जनताको पूर्ण समर्पण, विचारधारात्मक चेतनामा आधारित थियो। यसले देखाउँछ कि वीरता र अन्ध समर्थन बीचको फरक केवल व्यक्तित्वको आकर्षणमा होइन, विचारधारात्मक चेतनामा पनि निर्भर गर्छ ।

माओको नेतृत्वमा चीनका किसानहरूले सामन्तवाद र साम्राज्यवादविरुद्ध लडाइँमा लागे । माओको करिश्मा मात्र होइन, उनका विचार र सामाजिक न्यायका सिद्धान्तले जनतालाई प्रेरित गर्‍यो । जनताको क्रान्तिकारी वीरता अन्ध भक्तिमा आधारित थिएन; त्यो सामूहिक चेतना, वर्ग संघर्ष र क्रान्तिकारी उद्देश्यमा आधारित थियो । यही कारणले चीनमा सामाजिक रूपान्तरण सम्भव भयो । यी अन्तर्राष्ट्रिय उदाहरणहरूले प्रमाणित गर्छन्—वीर पुजकता व्यक्तिगत करिश्मामा मात्र सीमित रह्यो भने विनाश ल्याउँछ; तर विचारधारामा आधारित भएमा, त्यो समाजलाई रूपान्तरण गर्न सक्छ ।

नेपालमा पनि यो प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन्छ । नेपाली समाजमा नेता र जनताबीचको सम्बन्ध केवल व्यक्तिपूजामा सीमित छैन । तर पछिल्लो समय चितवनमा रबि लामिछानेप्रति महिलामाझ देखिएको उत्साह र समर्थन विशेष गरी भावनात्मक र अन्ध समर्थनको उदाहरण बनेको छ। कतिपय महिलाहरू खुलेरै भन्छन् कि उनीहरू “रबिका लागि गोपिनी बन्न तयार” छन् । यसमा केवल राजनीतिक मूल्यांकन, नीति वा दीर्घकालीन दृष्टिकोणको आधार छैन; बरु वीर पुजक मानसिकता, करिश्मा र व्यक्तिगत आकर्षण प्रधान छ ।

यो समर्थनलाई केवल नकारात्मक मात्र ठान्नु उपयुक्त हुँदैन । यसले देखाउँछ कि नेपाली समाजमा पुराना दलहरूबाट वितृष्णा बढिरहेको छ र नयाँ नेतृत्वको खोजी भइरहेको छ। मानिसहरू नवीनताप्रति आकांक्षित छन् । तर समस्या तब उत्पन्न हुन्छ जब यो उत्साह विचार र नीति भन्दा व्यक्तिगत आकर्षणमा सीमित रहन्छ । अन्ध समर्थनले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा अस्थिरता ल्याउछ । आलोचनात्मक चेतना कमजोर भएको समाजमा, व्यक्तिगत करिश्मा मात्र आधार भएर उठेका नेताले दीर्घकालीन सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्दैनन् । ज्वलन्त उदाहरण के हो भने सहकारी ठगि मुद्दामा रबिलाइ अदालतले छोडदा न्याय मरेको छैन भनेर रमाउछ्न । थुन्ने आदेश गर्दा प्रतिसोध भयो भन्छ्न । प्रतिसोध भयो मात्र हैन अदालतमा अनुसन्धानमा भएको मान्छेको पक्षमा नारा जुलुस , हस्ताक्षर र आन्दोलन समेत गर्छ्न । यो नै खतरनाक बिर पुजक प्रवृत्ति हो । यसलाइ दर्सनशास्त्रले स्वाभाविक मान्दछ । तर यसको परिणाम भयानक खतरनाक हुन्छ ।

इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि अन्ध समर्थनले “अग्लो बाघ”लाई पूजा त गर्छ, तर अन्ततः त्यो बाघले समाजलाई खाने खतरा रहन्छ । जबकि सचेत क्रान्तिकारी वीरताको पूजा भयो भने, त्यही बाघ समाजको रक्षक बन्न सक्छ । नेपाली समाजले आज यही पाटो बुझ्न जरुरी छ । वीर पुजक प्रवृत्तिलाई विचार, चेतना र सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोड्न सकियो भने मात्र देशको राजनीतिक र सामाजिक भविष्य सुरक्षित रहन्छ ।

नेपालमा रास्वपा र रवि लामिछानेको उदयले पुराना दलप्रतिको वितृष्णा र जनताको आक्रोशलाई अवसर प्रदान गर्यो। तर यो आक्रोश वैचारिक दृष्टिले कम विकसित छ । रविको नेतृत्व भावनात्मक, करिश्मामुखी र व्यक्तिगत आकर्षणमा केन्द्रित छ; नीति र दीर्घकालीन दृष्टिकोण कमजोर छ। यसले देखाउँछ कि विचारहीन आक्रोशले कुनै दीर्घकालीन राजनीतिक रूपान्तरण गर्न सक्दैन । दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, यो प्रवृत्ति केवल व्यक्तित्वको कमजोरी होइन, जनताको सामूहिक चेतनाको कमजोरी हो । हामी जब सामूहिक चेतनामा विश्वास गर्छौं, तब बाहिरी शक्ति आवश्यक हुँदैन। अग्लो बाघ केवल हाम्रो कल्पना हो; वास्तविक शक्ति हाम्रो संगठन, श्रम र विचारमा छ ।

अन्तत प्रश्न यहीँ छ हामी कस्तो जनता बन्ने? भीड भएर वीरको पूजा गर्ने जनता, कि विचारवान भएर आफ्नै शक्ति चिनेको जनता ? जब हामी आफ्नै सामूहिक चेतनाको बलमा उठ्छौं, तब इतिहास बनाउने हात हाम्रै हुन्छ, भविष्य लेख्ने कलम हाम्रै हुन्छ । बाकि सबै कुरा हाम्रै काधमा निर्भर छ ।